Waterfilter in de keuken: nodig of niet?

Waterfilters voor de keuken zijn er in alle soorten: filterkannen, filters onder het aanrecht, systemen met omgekeerde osmose en filters die bij een kokendwater- of bruiswaterkraan horen. Fabrikanten beloven zuiverder, lekkerder en gezonder water. Maar heb je in Nederland eigenlijk een waterfilter nodig? Het eerlijke antwoord: voor de gezondheid meestal niet, en een slecht onderhouden filter kan zelfs averechts werken. Er zijn wel situaties waarin een filter zinvol is. In deze gids zetten we de feiten op een rij.

Hoe goed is Nederlands kraanwater?

Nederlands drinkwater moet voldoen aan de strenge eisen van het Drinkwaterbesluit. Drinkwaterbedrijven bemonsteren en analyseren het water uitgebreid, van de bron tot in het leidingnet. Milieu Centraal is daarom duidelijk: gebruik geen waterfilter, omdat het niet nodig is gezien de hoge kwaliteit van het Nederlandse drinkwater. Milieu Centraal waarschuwt bovendien dat filters de waterkwaliteit kunnen verslechteren, omdat er bacteriën op kunnen groeien.

Een belangrijk detail: het drinkwaterbedrijf is verantwoordelijk tot aan de watermeter. Daarna is de kwaliteit van je eigen leidingen jouw verantwoordelijkheid. Dat is ook precies waar de meeste echte risico's zitten.

Wanneer is er wel iets aan de hand?

Loden leidingen

In woningen die vóór 1960 zijn gebouwd, kunnen nog loden waterleidingen aanwezig zijn. Lood is schadelijk, vooral voor baby's, zwangeren en jonge kinderen. Volgens de Rijksoverheid zijn loden leidingen vaak niet goed zichtbaar, omdat ze onder vloeren en in muren kunnen zitten, ook als zichtbare delen al zijn vervangen. Je kunt je kraanwater door een bedrijf laten testen; de Rijksoverheid noemt daarvoor een bedrag van ongeveer 50 euro. Zolang er loden leidingen zijn, luidt het advies flessenwater te drinken en de leidingen voor gebruik door te spoelen. De structurele oplossing is vervangen. De eigenaar van de woning is verantwoordelijk voor de leidingen vanaf de watermeter; huurders wenden zich tot de verhuurder.

Een filter is hier geen oplossing die de overheid adviseert. Vervangen van de leidingen is het advies.

PFAS

PFAS zijn chemische stoffen die in het milieu en dus ook in bronnen voor drinkwater voorkomen. Het RIVM beoordeelt de blootstelling vooral via voedsel en drinkwater samen. Het RIVM vindt het verantwoord om kraanwater te blijven drinken, maar adviseert de totale PFAS-inname te verlagen, ook via drinkwater waar dat kan. Volgens de Europese drinkwaterrichtlijn geldt vanaf 2026 een norm voor de som van 20 PFAS-verbindingen. Drinkwaterbedrijven investeren in extra zuivering. Wil je weten hoe het met jouw water zit, vraag dan de meetgegevens op bij je drinkwaterbedrijf.

Sommige filters met actieve kool of omgekeerde osmose kunnen PFAS deels verwijderen, maar de werking verschilt sterk per filter, per stof en per moment in de levensduur van het filter. Vraag bij een fabrikant om onafhankelijke testresultaten voor de stoffen waar het jou om gaat.

Eigen bron of afwijkende situatie

Gebruik je water uit een eigen put of bron, of heb je een vakantiehuis met een onbekende installatie, dan gelden andere afwegingen. Laat het water dan eerst onderzoeken voordat je een filter kiest.

Kalk: de meest gehoorde reden voor een filter

Veel mensen kopen een filter niet voor hun gezondheid, maar vanwege kalk. Kalkaanslag in een waterkoker, koffiemachine of kokendwaterreservoir is vervelend en kan apparatuur sneller laten slijten.

De waterhardheid verschilt per regio. Volgens Milieu Centraal heeft bijna twee derde van de Nederlandse gemeenten zacht water. Wettelijk moet drinkwater een hardheid hebben van minimaal 1,0 mmol/l; een wettelijke bovengrens is er sinds 2011 niet meer, maar drinkwaterbedrijven streven vaak naar maximaal circa 1,8 mmol/l. Ter vergelijking: 1 mmol/l komt overeen met ongeveer 5,6 Duitse hardheidsgraden (°dH).

Fabrikanten van kokendwaterkranen noemen 10 °dH als grens. GROHE adviseert voor zijn Red-systeem een filter en noemt dat essentieel boven 10 °dH. Quooker geeft aan dat onderhoud aan het reservoir gemiddeld eens per vijf jaar nodig is, en eerder in gebieden boven 10 °dH. Heb je zulk hard water en een kokendwaterkraan, dan is een kalkfilter of ontharder voor die kraan wel te overwegen. Meer hierover lees je in onze gids kokendwaterkraan kiezen.

Een waterontharder voor het hele huis is volgens Milieu Centraal vaak niet nodig. Zeer zacht water kan bovendien stoffen uit leidingen oplossen, en ook een ontharder moet goed worden onderhouden om bacteriegroei te voorkomen.

Soorten waterfilters voor de keuken

Filterkan

Een kan met een wegwerpcartridge, meestal met actieve kool en een ionenwisselaar. Goedkoop en eenvoudig, maar het gefilterde water staat op kamertemperatuur stil, wat bacteriegroei in de hand werkt. Onderzoek naar huishoudelijke filterkannen liet al eerder zien dat het aantal bacteriën in gefilterd water kan toenemen. Vervang de cartridge op tijd en bewaar de kan in de koelkast als je hem gebruikt.

Actief koolfilter onder het aanrecht

Een filterpatroon in de koudwaterleiding naar een aparte kraan of een 3-in-1-kraan. Actieve kool kan geur- en smaakstoffen en sommige organische stoffen binden. Het filter moet periodiek worden vervangen, anders raakt het verzadigd en kan het bacteriën bevatten.

Ionenwisselaar en kalkfilter

Wisselt calcium en magnesium uit tegen andere ionen, waardoor er minder kalk neerslaat. Vooral bedoeld voor apparaten als een kokendwaterreservoir of een koffiemachine. Quooker biedt hiervoor bijvoorbeeld het Scale Control-systeem aan; de levensduur van de cartridge hangt af van de waterhardheid en het verbruik.

Omgekeerde osmose

Een membraan haalt vrijwel alle opgeloste stoffen, inclusief mineralen, uit het water. Nadelen: er gaat een deel van het water als spoelwater naar de afvoer, er is vaak een pomp met stroomverbruik nodig, het systeem vraagt onderhoud en neemt veel ruimte in de onderkast in. Ook verdwijnen nuttige mineralen. Voor gezond Nederlands kraanwater is dit zelden nodig.

Membraanfilters bij kokend- of bruiswaterkranen

Sommige multifunctionele kranen hebben een eigen filter. De CUBE van Quooker heeft bijvoorbeeld een optioneel filter met holle vezels en actieve kool. Vergelijkbare systemen zijn er van onder meer GROHE en Franke. Hier geldt hetzelfde: het filter werkt alleen goed als je het op tijd vervangt.

Smaak en geur: eerst de eenvoudige oplossingen

Een veelgehoorde reden om een filter te kopen, is dat het kraanwater niet lekker smaakt. Voordat je een filter aanschaft, loont het om een paar simpele dingen te proberen:

• Laat de kraan even lopen. Water dat een nacht of langer in de leidingen in huis heeft stilgestaan, is warmer en kan anders smaken. Laat de koude kraan lopen tot het water merkbaar koeler is. Het weglopende water kun je opvangen voor planten.
• Drink het koud. Gekoeld water smaakt voor de meeste mensen frisser. Een fles of karaf in de koelkast is de goedkoopste oplossing.
• Controleer de kraan zelf. Een vervuilde of verkalkte perlator kan een metaalachtige of muffe bijsmaak geven. Schoonmaken of vervangen helpt vaak al.
• Kijk naar de installatie. Een smaak die alleen op één tappunt optreedt, wijst meestal op een probleem in de leiding of kraan naar dat punt, zoals een dood leidingstuk waarin water stilstaat. Laat een installateur dat beoordelen.

Blijft het water een afwijkende kleur, geur of smaak houden, neem dan contact op met je drinkwaterbedrijf. Die kan meten of het probleem in het leidingnet of in je eigen installatie zit.

Waar let je op bij aanschaf en installatie?

• Certificering: kies een filter dat geschikt en getest is voor contact met drinkwater, bij voorkeur met KIWA-keur of een gelijkwaardig keurmerk.
• Installatie volgens de norm: een drinkwaterinstallatie moet volgens het Bbl voldoen aan NEN 1006. Een filter in de vaste leiding moet zo worden aangesloten dat er geen water terug kan stromen in de drinkwaterleiding. Laat dit doen door een erkend installateur.
• Onderhoudskosten: vraag naar de prijs en de levensduur van vervangfilters. De aanschafprijs is vaak het kleinste deel van de kosten.
• Stilstand: gebruik je het filter een tijd niet, bijvoorbeeld na een vakantie, laat het water dan eerst even doorlopen. Milieu Centraal adviseert sowieso om na een vakantie de waterleiding goed door te spoelen, onder meer om legionella te voorkomen.
• Wat wil je eruit halen?: kalk, smaak, PFAS of lood vragen elk een ander filtertype. Een universeel filter bestaat niet.

Checklist

• Bouwjaar van de woning gecontroleerd: vóór 1960 eerst laten testen op lood.
• Waterhardheid en kwaliteitsgegevens opgevraagd bij het drinkwaterbedrijf.
• Doel van het filter bepaald: kalk, smaak of een specifieke stof.
• Filter met certificering voor drinkwater gekozen.
• Installatie door een erkend installateur, volgens NEN 1006.
• Vervangingsschema en kosten van filters bekend.

Veelgemaakte fouten

• Een filter kopen uit angst zonder de feiten te checken. Nederlands kraanwater is van hoge kwaliteit; vraag eerst de gegevens van je drinkwaterbedrijf op.
• Een filter gebruiken als oplossing voor loden leidingen. Het advies van de overheid is de leidingen te vervangen.
• Filters niet op tijd vervangen. Een verzadigd filter kan bacteriën en stoffen weer afgeven.
• Een filterkan op het aanrecht laten staan. Water op kamertemperatuur is een goede voedingsbodem voor bacteriën.
• Omgekeerde osmose nemen voor smaak alleen. Je verspilt water en stroom en haalt nuttige mineralen weg.
• Zelf een filter in de vaste leiding monteren zonder terugstroombeveiliging.

Conclusie

Voor de meeste Nederlandse huishoudens is een waterfilter in de keuken niet nodig voor de gezondheid. Zinvolle uitzonderingen zijn hard water in combinatie met een kokendwaterkraan of koffiemachine, en specifieke situaties zoals een eigen bron. Heb je een woning van vóór 1960, laat dan eerst testen op lood en vervang zo nodig de leidingen. Kies je toch voor een filter, neem dan een gecertificeerd systeem, laat het correct installeren en houd je strikt aan het vervangingsschema. Voor meer over water besparen en duurzaam sanitair, lees ook ons blog over water besparen zonder comfortverlies.