Sanitair onderhouden en ontkalken: per materiaal en per onderdeel

Waarom kalk zo hardnekkig is

Kalk ontstaat doordat opgeloste mineralen, vooral calcium en magnesium, achterblijven wanneer water verdampt. Op een kraan, douchewand of tegel vormt zich eerst een doffe waas, daarna een witte rand en uiteindelijk een harde laag. Hoe sneller die laag groeit, hangt af van de waterhardheid in jouw regio. Die verschilt in Nederland per waterbedrijf en soms per gemeente. Je waterbedrijf vermeldt de hardheid voor jouw postcode op de website, en Vewin publiceert in de jaarlijkse Kerngegevens drinkwater een overzichtskaart.

Kalk is niet alleen een cosmetisch probleem. In een douchekop of perlator vernauwt het de openingen, waardoor de straal gaat spatten. In een thermostaatkraan kan het element trager reageren. En kalk biedt een oppervlak waar biofilm zich aan hecht. Het RIVM adviseert daarom om de douche regelmatig te ontkalken, en raadt mensen rond de pensioenleeftijd of met een onderliggende aandoening aan om slang en douchekop elke twee tot drie jaar te vervangen in verband met legionella.

De gouden regel: na gebruik afspoelen en drogen

De meeste leveranciers geven hetzelfde basisadvies. Maxaro schrijft in zijn onderhoudsadvies bijvoorbeeld dat kranen na gebruik met schoon, koud water moeten worden nagespoeld en met een zachte, vochtige doek afgenomen. Daarna droogwrijven voorkomt dat er kalk en zeepresten achterblijven. Bij glazen douchewanden werkt een trekker (wisser) direct na het douchen het best.

Daarnaast helpt goede ventilatie. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) vraagt voor een badruimte in nieuwbouw een ventilatiecapaciteit van minimaal 14 dm³ per seconde. Een ventilator met nalooptijd of vochtsensor zorgt dat de badkamer na het douchen sneller droog is, wat zowel kalk als schimmel beperkt.

Middelen: wat mag wel en wat niet?

Wat je beter niet gebruikt op kranen

Het onderhoudsadvies van Maxaro raadt bij alle kranen en toebehoren af om schurende middelen te gebruiken, zoals schuurmiddel, schuursponzen en microvezeldoeken, en ook bijtende, chloorhoudende, azijnhoudende en andere zure of agressieve middelen. Die kunnen krassen, doffe plekken en verkleuringen veroorzaken. Ook HG noemt voor zwarte kranen sterke zuren (zoutzuur, azijnzuur, fosforzuur), chloor en schurende middelen als risico.

Dat betekent dat het populaire huismiddeltje azijn niet zonder risico is. Het lost kalk goed op, maar kan bij lang inwerken de afwerking aantasten. Gebruik je het toch, laat het dan kort inwerken, spoel grondig na en droog af, en doe het nooit op gekleurde of gecoate kranen.

Wat wel werkt

• Water en een zachte doek voor dagelijks onderhoud.
• Een mild sanitairreinigingsmiddel dat de fabrikant van je kraan geschikt verklaart.
• Een speciale kalkreiniger voor gekleurd sanitair bij mat zwart, gunmetal of geborsteld messing. Laat het niet langer inwerken dan op de verpakking staat.
• Middelen op basis van citroenzuur worden vaak genoemd als mildere kalkoplosser, maar zijn nog steeds zuur. Test eerst op een onopvallende plek en volg de handleiding van de fabrikant.

Breng het middel op een doek of spons aan in plaats van direct op de kraan te spuiten. Zo voorkom je dat het in kieren loopt of op omliggende natuursteen terechtkomt.

Onderhoud per afwerking

Chroom

Chroom is hard en goed bestand tegen dagelijks gebruik, maar gevoelig voor zure middelen en krassen. Maxaro noemt als tip om chroom in te wrijven met een polijstwas, zodat kalk en zeepresten zich minder goed hechten. Spoel daarna na en wrijf droog.

PVD en gekleurde afwerkingen

Een PVD-coating is slijtvast, maar de kleurlaag is dun. Gebruik geen agressieve zuren of chloor en geen schuursponsjes. Een antikalk-coating op glas of keramiek werkt alleen zolang de laag intact is, dus ook daar geen schuurmiddel. In de vergelijking chroom vs messing vs zwart lees je welke afwerking het meeste onderhoud vraagt.

RVS

Bij RVS 316 reinig je in de richting van de borstelstreek. Vermijd staalwol, die kan roestvlekjes achterlaten.

Onderhoud per onderdeel

Douchekop en regendouche

Moderne douchekoppen hebben siliconen spuitnoppen. Wrijf er regelmatig met je vingers of een zacht borsteltje overheen om beginnende kalk los te maken. Bij een hardnekkige laag kun je de kop losschroeven en in een kalkoplosser leggen die geschikt is voor de afwerking; houd de buitenkant daarbij zo veel mogelijk buiten het middel als de fabrikant dat aangeeft. Bij een vaste regendouche kan dat niet, dus daar is regelmatig wrijven extra belangrijk. Zie ook regendouche kiezen.

Perlator

De perlator zit in de uitloop van de kraan. Draai hem eruit (vaak met een bijgeleverd sleuteltje), spoel het zeefje uit en leg het zo nodig in een kalkoplosser. Een verstopte perlator geeft een schuine of spattende straal.

Thermostaatkraan

Draai de temperatuurknop af en toe van minimum naar maximum, zodat het element niet vastzit. Maak de zeefjes in de aansluitingen schoon als de doorstroming afneemt. Meer in thermostaatkraan kiezen.

Glazen douchewand

Gebruik direct na het douchen een trekker. Veel wanden hebben een fabrieks-coating die water laat afparelen; behandel die volgens de instructies en zonder schuurmiddelen.

Toilet

Kalk in de pot zit vooral onder de waterlijn en onder de spoelrand. Een spoelrandloos toilet is daardoor makkelijker schoon te houden. Gebruik een toiletreiniger die geschikt is voor sanitairporselein en laat staalborstels achterwege; die kunnen het glazuur beschadigen.

Afvoer en sifon

Haren en zeepresten verzamelen zich in de sifon en de douchegoot. Neem het rooster van de goot regelmatig uit en spoel de stankafsluiter schoon. Een plugbekersifon onder de wastafel kun je met de hand losdraaien. Lukt het niet, lees dan het woordenboekitem ontstoppen.

Bad en douchebak

Een acryl bad of douchebak is gevoeliger voor krassen dan geëmailleerd staal of keramiek. Gebruik een zachte doek en een vloeibaar, niet-schurend middel. Bij een bad met whirlpool-systeem moeten ook de leidingen en sproeiers periodiek worden gereinigd en gedesinfecteerd; het RIVM adviseert bubbelbaden regelmatig schoon te maken en na gebruik leeg te laten lopen. Volg het reinigingsprogramma uit de handleiding.

Tegels en voegen

Geglazuurde tegels zijn weinig onderhoudsgevoelig; het zijn vooral de voegen die vuil opnemen. Een zacht borsteltje met een mild middel volstaat meestal. Bij grootformaat tegels heb je minder voegen en dus minder onderhoud, een van de redenen voor hun populariteit.

Siliconenkit

Een siliconenkit-voeg die zwart wordt, is meestal aangetast door schimmel. Schoonmaken helpt vaak maar tijdelijk; vervangen is de duurzame oplossing. Voorkom het door de badkamer goed te ventileren.

Inbouwreservoir en bedieningsplaat

Een inbouwreservoir zit achter de voorwand en is alleen bereikbaar via de opening achter de bedieningsplaat. Loopt het toilet na het spoelen door, of vult het reservoir traag, dan zit er vaak kalk of vuil op de vlotter of de afdichting van de spoelklep. Bij de meeste systemen van merken als Geberit en TECE kun je de plaat afnemen en de onderdelen van voren bereiken. Draai eerst het stopkraantje in het reservoir dicht. Twijfel je, laat het dan door een installateur doen; een lekkende spoelklep kan ongemerkt veel water verspillen.

Wastafel en badkamermeubel

Een keramische wastafel kun je met een mild sanitairmiddel reinigen. Bij solid surface en mineraalgietmarmer gelden vaak specifieke voorschriften: sommige fabrikanten staan licht schuren toe om krassen weg te werken, andere juist niet. Houd het front van het meubel droog en veeg spatwater direct weg, zeker bij houten of gelakte fronten.

Na een vakantie of lange afwezigheid

Na een paar weken weg staat het water in de leidingen stil. Het RIVM legt uit dat doorspoelen na een vakantie het water ververst, maar legionella niet verwijdert, en dat leidingen thuis meestal geen ziekmakende stammen bevatten. Wat wel helpt: je boiler of combiketel op minimaal 60 °C laten staan, de douchekop regelmatig ontkalken en bij kwetsbare gebruikers slang en kop periodiek vervangen. Laat bij het eerste gebruik de douche even lopen zonder dat je er met je gezicht direct boven staat, en houd de badkamer daarbij goed geventileerd.

Natuursteen, tadelakt en microcement

Veel natuursteen, waaronder marmer en travertin, en kalkgebonden afwerkingen zoals tadelakt reageren op zuren. Maxaro waarschuwt dat zijn sanitairreiniger niet geschikt is voor natuursteen en andere zuurgevoelige oppervlakken, en dat geldt voor kalkreinigers in het algemeen. Gebruik pH-neutrale zeep of een middel dat de leverancier van de steen of het stucwerk voorschrijft. Bij microcement hangt het onderhoud af van de afwerklaag; vraag de verwerker om een onderhoudsadvies.

Onderhoudsschema

• Na elk gebruik: kraan en douchewand afspoelen en drogen, ventileren.
• Wekelijks: kranen en wastafel reinigen met een mild middel, toilet schoonmaken, rooster van de douchegoot uitspoelen.
• Maandelijks: spuitnoppen van de douchekop schoonwrijven, perlators controleren, thermostaatknop een paar keer over het volledige bereik draaien.
• Elk halfjaar: zeefjes in de aansluitingen van de douchekraan controleren, sifons schoonmaken, kitvoegen nalopen.
• Elke twee tot drie jaar: bij kwetsbare gebruikers doucheslang en douchekop vervangen, zoals het RIVM adviseert.

Hard water? Overweeg een waterontharder

Heb je veel last van kalk, dan kan een waterontharder op de hoofdleiding helpen. HG wijst erop dat een ontharder kalkaanslag vermindert, maar dat regelmatig schoonmaken daarna nog steeds nodig is. Laat een installateur adviseren over plaatsing, onderhoud en de gewenste hardheid van het water.

Veelgemaakte fouten

• Schuren met de groene kant van de spons: dat geeft blijvende krassen in chroom en coatings.
• Kalkreiniger op natuursteen laten lopen: zuur etst de steen, ook als je het alleen op de kraan erboven spuit.
• Azijn of kalkreiniger te lang laten inwerken: volg de inwerktijd op de verpakking.
• Chloor gebruiken op gekleurde kranen: dat kan verkleuring geven.
• Pas schoonmaken als de kalk zichtbaar is: dan is de laag al hard en moet je harder schrobben.
• De handleiding negeren: verkeerd onderhoud kan volgens leveranciers de garantie beperken of uitsluiten.

Ben je je badkamer aan het vernieuwen, kies dan materialen die bij je onderhoudsbereidheid passen. Lees ook badkamertegels kiezen en badkamermeubel kiezen.