Thermostaatkraan kiezen: zo kies je de juiste douche- of badthermostaat

Hoe werkt een thermostaatkraan?

Een thermostaatkraan heeft twee bedieningsknoppen: één voor de temperatuur en één voor de hoeveelheid water. In de kraan zit een thermostaatelement, meestal gevuld met een was die uitzet en krimpt bij temperatuurverschillen. Dat element stuurt een schuif die de verhouding tussen warm en koud water voortdurend bijstelt. Draait iemand elders in huis een kraan open of spoelt iemand het toilet door, dan corrigeert de thermostaat binnen enkele seconden en blijft het douchewater nagenoeg even warm.

Bij een gewone mengkraan of eengreepsmengkraan moet je dat zelf doen. Dat kost water en tijd, en het risico op een plotselinge hete of koude straal is groter. In de vergelijking thermostaatkraan vs mengkraan zetten we de voor- en nadelen op een rij.

Waarom een thermostaat bijna altijd de betere keuze is

Veiligheid

Het RIVM adviseert om de boiler of combiketel op minimaal 60 °C te zetten, omdat dat legionellagroei tegengaat. Water van 60 °C is te heet om direct onder te staan. De thermostaatkraan maakt het mogelijk om het toestel heet te houden en toch veilig te douchen. Vrijwel alle thermostaten hebben daarvoor een veiligheidsstop bij 38 °C. Wil je warmer, dan druk je een knopje in of draai je over de aanslag heen. Bij Grohe heet dat bijvoorbeeld SafeStop; volgens de handleiding van de fabrikant is er ook een optionele begrenzing op 43 °C, bedoeld voor situaties als zorginstellingen.

Comfort en besparing

Doordat je niet steeds hoeft bij te stellen, is het water sneller op temperatuur. Milieu Centraal schat dat een thermostatische douchekraan gemiddeld ongeveer 650 liter water per jaar bespaart. Een thermostatische badkraan levert volgens Milieu Centraal minder besparing op, simpelweg omdat de meeste mensen minder vaak in bad gaan dan douchen.

Stap 1: opbouw of inbouw?

Opbouwthermostaat

Een opbouwthermostaat hangt zichtbaar op de wand en wordt met twee S-koppelingen op de bestaande warm- en koudwaterleiding aangesloten. Dit is de meest gekozen vervanging in een bestaande badkamer: je hoeft niet te breken en de montage is relatief eenvoudig. Er zijn varianten voor de douche (met één uitgang naar de handdouche), voor het bad (met uitloop en omstelling naar de handdouche) en complete sets met regendouche, de thermostatische douche-opbouwset.

Inbouwthermostaat

Bij een inbouwkraan zit de techniek in een inbouwdeel in de wand. Je ziet alleen een afdekplaat met knoppen. Dat oogt rustig en maakt combinaties mogelijk met een regendouche, handdouche, zijsproeiers of een badvuller. De keerzijde: het inbouwdeel moet tijdens een verbouwing worden geplaatst, op de juiste diepte ten opzichte van de tegels, en moet na jaren nog onderhoudbaar zijn. Kies daarom een systeem waarbij het thermostaatelement en de stopkranen van voren bereikbaar zijn, en bewaar de documentatie.

Merken als Hansgrohe en Grohe werken met universele inbouwdelen waarop verschillende afwerksets passen. Dat is handig als je later een andere vormgeving wilt zonder de wand open te breken.

Stap 2: meet de aansluiting

Voor een opbouwthermostaat is de hartafstand tussen de warm- en koudwateraansluiting bepalend. Milieu Centraal noemt twee gangbare maten: 12 en 15 centimeter. In de meeste Nederlandse woningen is het 15 centimeter. Met verstelbare S-koppelingen kun je een paar millimeter afwijking opvangen, maar een kraan voor 15 centimeter past niet zomaar op 12 centimeter.

Controleer ook:

• Warm links, koud rechts: dat is de Europese standaard waar thermostaten op zijn gebouwd. Is je leidingwerk omgedraaid, dan heb je een omkeerbare thermostaat nodig (sommige merken leveren die) of moeten de leidingen worden aangepast.
• De hoogte: voor een douche ligt de kraan meestal op comfortabele grijphoogte; bij een badthermostaat moet de uitloop voldoende boven de badrand uitkomen.
• Stopkranen: zorg dat je de kraan kunt afsluiten zonder het hele huis droog te zetten. Veel S-koppelingen hebben een ingebouwde stopkraan.

Stap 3: let op druk en debiet

Een thermostaat werkt het best als de druk op de warm- en koudwaterleiding ongeveer gelijk is. Een groot drukverschil kan ervoor zorgen dat de kraan niet goed op temperatuur komt. Bij woningen met een eigen drukreduceerventiel of een boiler met inlaatcombinatie kan de installateur de druk afstemmen.

Ook het debiet telt. Met een zeer waterbesparende douchekop kan het debiet onder de tapdrempel van oudere ketels en geisers zakken, waardoor het toestel afslaat. Milieu Centraal wijst erop dat moderne hr-ketels daar doorgaans geen last van hebben, maar dat oudere toestellen een hoge tapdrempel kunnen hebben.

Stap 4: functies en uitvoering

Waar kun je verder op letten?

• Koel huis: veel thermostaten hebben een geïsoleerd binnenwerk, zodat de buitenkant niet heet wordt. Prettig met kinderen in huis.
• Ingebouwde terugslagklep: voorkomt dat warm water in de koudwaterleiding terugstroomt (en andersom). Standaard bij kwaliteitsmerken, maar controleer het.
• Ecostand: een tweede aanslag op de hoeveelheidsknop die het debiet begrenst tot je bewust verder draait.
• Plankje of aflegvlak: sommige opbouwthermostaten hebben een glazen of metalen plank voor shampooflessen.
• Afwerking: naast chroom zijn er thermostaten in mat zwart, geborsteld messing en andere PVD-coatings. Lees in chroom vs messing vs zwart wat de verschillen in onderhoud zijn.
• Keurmerk: voor Nederland is het KIWA-keur een teken dat de kraan geschikt is voor aansluiting op het drinkwaternet.

Douche, bad of wastafel: welke thermostaat waar?

Douche

Hier levert een thermostaat het meeste op: je staat er direct onder, het debiet is hoog en temperatuurschommelingen voel je meteen. Een douchethermostaat heeft meestal één uitgang aan de onderkant voor de doucheslang. Wil je ook een hoofddouche, kies dan een model met een omstelling of een complete opbouwset.

Bad

Een badthermostaat heeft een uitloop en een omsteller naar de handdouche. Let op de vulsnelheid: met een ruime uitloop is een bad sneller gevuld, wat vooral bij grote baden prettig is. Bij een vrijstaand bad kies je vaak een vrijstaande badmengkraan met thermostaat, of een inbouwthermostaat in de wand met een aparte badvuller.

Wastafel

Thermostatische wastafelkranen bestaan, maar zijn in woningen minder gangbaar. Je gebruikt een wastafelkraan kort en vaak koud, dus de meerwaarde is kleiner. In zorginstellingen, kinderdagverblijven en openbare ruimten zie je ze wel, vaak als centrale thermostatische menging voor meerdere tappunten. Lees daarover meer in horeca-sanitair: eisen en keuzes.

Kinderen, ouderen en zorgsituaties

Voor gezinnen met jonge kinderen is de veiligheidsstop het belangrijkste argument. Een kind kan de knop niet ongemerkt voorbij de 38 °C draaien, omdat daar een bewuste handeling voor nodig is. Voor ouderen of mensen met verminderd gevoel in handen of voeten is de stabiele temperatuur net zo belangrijk: een plotselinge hete straal kan schrikreacties en vallen veroorzaken.

In de handleidingen van Grohe wordt voor ziekenhuizen, scholen en verzorgingshuizen een thermostaat geadviseerd die op 43 °C kan worden begrensd, en voor kinderdagverblijven en speciale zorgafdelingen een maximum van 38 °C. Voor een thuissituatie met een zorgvraag kun je kiezen voor een thermostaat met grote, goed grijpbare knoppen en een duidelijke temperatuurschaal. Combineer dat met een glijstang waaraan de handdouche op meerdere hoogtes kan worden geplaatst. Meer hierover in toegankelijke badkamer.

Stap 5: installeren en afstellen

Een opbouwthermostaat vervangen is een klus die handige doe-het-zelvers zelf kunnen doen, mits ze de waterleiding kunnen afsluiten en met S-koppelingen en afdichtingen overweg kunnen. Bij een inbouwthermostaat of een aanpassing van leidingwerk is een installateur verstandig. Het RIVM raadt aan om wijzigingen aan de drinkwaterinstallatie door een gecertificeerde installateur te laten doen.

Na montage controleer je de temperatuur. Zet de knop op 38 °C en meet met een thermometer onder de straal. Wijkt het af, dan kun je de meeste thermostaten volgens de handleiding kalibreren door de temperatuurknop opnieuw op de spindel te plaatsen.

Onderhoud: zo blijft de temperatuur stabiel

De meest voorkomende klachten, zoals water dat niet meer warm wordt of een temperatuur die schommelt, hebben vaak een eenvoudige oorzaak: kalk of vuil.

• Zeefjes in de aansluiting: in de wartels zitten vaak filtertjes die zand en vuil uit het leidingnet tegenhouden. Maak ze schoon als de doorstroming afneemt.
• Thermostaatelement: in hard water kan het element verkalken. Sommige fabrikanten adviseren het element periodiek los te nemen, te ontkalken of te vervangen; volg de handleiding.
• Draaien: draai de temperatuurknop af en toe van minimum naar maximum, zodat het element niet vastzit.
• Buitenkant: reinig met water en een zachte doek; vermijd schuurmiddel en agressieve zuren.

Het RIVM adviseert mensen rond de pensioenleeftijd of met een onderliggende aandoening om de thermostatische mengkraan te laten reinigen en slang en douchekop elke twee tot drie jaar te vervangen. Meer tips in sanitair onderhouden en ontkalken.

Checklist

• Hartafstand gemeten (12 of 15 cm) en warm links, koud rechts gecontroleerd.
• Gekozen tussen opbouw (vervanging zonder breekwerk) en inbouw (strak, tijdens verbouwing).
• Aantal uitlaten bepaald: alleen handdouche, of ook regendouche, baduitloop of zijsproeiers.
• Veiligheidsstop bij 38 °C aanwezig; eventueel begrenzing voor zorgsituaties.
• KIWA-keur en ingebouwde terugslagkleppen gecontroleerd.
• Onderdelen (element, cartridges) later verkrijgbaar bij het merk.
• Warmwatertoestel ingesteld op minimaal 60 °C.

Veelgemaakte fouten

• Een thermostaat kopen voor de verkeerde hartafstand: retourneren en opnieuw bestellen kost tijd.
• Warm en koud verwisseld aansluiten: de kraan geeft dan alleen koud water of de veiligheidsstop werkt niet goed.
• Het boilerwater lager zetten om verbranding te voorkomen: dat verhoogt het legionellarisico. De thermostaatkraan is juist de oplossing voor het verbrandingsrisico.
• Inbouwdeel te diep of te ondiep plaatsen: de afdekplaat past dan niet meer goed op het tegelwerk.
• Geen onderhoud: een verkalkt element reageert traag en geeft schommelende temperaturen.

Combineer je de thermostaat met een grote hoofddouche, lees dan ook regendouche kiezen. Ben je de hele badkamer aan het vernieuwen, dan helpt badkamer verbouwen je met de planning.