Toegankelijke badkamer: maten, indeling en sanitair voor nu en later

Drie niveaus van toegankelijkheid

Niet elke toegankelijke badkamer hoeft rolstoelgeschikt te zijn. Het helpt om drie niveaus te onderscheiden:

• Levensloopbestendig: een badkamer die je nu gewoon gebruikt, maar die zonder grote verbouwing aan te passen is als je ouder wordt. Denk aan een drempelvrije douche, verstevigde wanden en voldoende ruimte.
• Zorggeschikt: een badkamer waarin iemand met een loophulpmiddel zelfstandig kan douchen en het toilet kan gebruiken, of waarin een mantelzorger of thuiszorgmedewerker kan helpen.
• Rolstoelgeschikt: voldoende draaicirkel, overstapruimte naast het toilet, onderrijdbare wastafel en brede doorgangen.

Bepaal eerst welk niveau je nodig hebt, nu en over tien of twintig jaar. Een levensloopbestendige verbouwing kost vaak weinig meer dan een gewone, terwijl een latere aanpassing betekent dat je opnieuw moet breken.

Maten: waar baseer je je op?

Rolstoelgeschikte woning (RVO)

De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) heeft voor subsidieregelingen voor rolstoelgeschikte wooneenheden een overzicht met eisen gepubliceerd, gebaseerd op de begrippen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Voor de badkamer staat daarin:

• De woning heeft een eigen toiletruimte die is samengevoegd met de badruimte.
• Die badruimte heeft een lengte of breedte van minstens 2,2 meter.
• Er is een vrije ruimte van minstens 1,5 x 1,5 meter.
• Aansluitend op de closetpot is er een vrije ruimte van minstens 1,2 x 1,2 meter.
• Bij het bepalen van de vrije ruimte van 1,5 x 1,5 meter mag die ten hoogste 0,3 meter onder de wastafel liggen, en mag ze samenvallen met de ruimte naast het toilet.

Voor doorgangen noemt RVO een vrije breedte van minstens 0,90 meter, en voor een doorgang met een deur minstens 0,88 meter. Op de route en in de badruimte zelf is geen hoogteverschil toegestaan, met uitzondering van het deel van de vloer dat onder afschot ligt voor de waterafvoer.

Ook al bouw je niet met subsidie, deze maten zijn een bruikbare richtlijn voor elke rolstoelgeschikte badkamer thuis.

Openbare gebouwen (Bbl)

Voor gebouwen met een publieke functie geldt het Bbl. Volgens artikel 4.187 Bbl heeft een integraal toegankelijke toiletruimte een vloeroppervlakte van minstens 1,65 x 2,2 meter. De doorgang naar een voorgeschreven toiletruimte is volgens artikel 4.180 Bbl minimaal 0,85 meter breed. Werk je aan horeca of een ander openbaar gebouw, lees dan ook horeca-sanitair: eisen en keuzes.

De douche: drempelvrij en ruim

Een drempelvrije inloopdouche is het hart van een toegankelijke badkamer. Een douchebak met opstaande rand of een bad waar je overheen moet stappen, is voor veel mensen met een beperking een struikelblok of zelfs onmogelijk. Vergelijk de opties in inloopdouche kiezen en inloopdouche vs douchecabine.

Aandachtspunten:

• Afschot: de vloer moet naar de afvoer aflopen zonder dat er een opstaande rand nodig is. Een douchegoot langs de wand maakt een vloer met afschot in één richting mogelijk, wat prettiger is voor een rolstoel of douchestoel.
• Antislip: kies tegels met een stroeve afwerking voor natte vloeren.
• Geen vaste glazen wand in de looproute: een openklapbare of verschuifbare wand, of helemaal geen wand bij een ruime douchezone, geeft een helper meer ruimte.
• Thermostaat: een thermostaatkraan met veiligheidsstop bij 38 °C beschermt tegen verbranding, wat extra belangrijk is bij verminderd gevoel. Zie thermostaatkraan kiezen.
• Handdouche aan een glijstang: verstelbaar in hoogte, zodat je staand en zittend kunt douchen. Een handdouche met een eenvoudig te bedienen knop is prettiger dan een kleine draaischakelaar.
• Douchezitje: een opklapbaar zitje aan de wand of een losse douchestoel. Een wandmodel vraagt een stevige ondergrond.

Het toilet: hoogte en overstapruimte

Een hangtoilet heeft als voordeel dat je de hoogte bij montage kunt kiezen en dat de vloer eronder vrij blijft, wat de wendbaarheid met een rolstoel of rollator vergroot. Bij een staand toilet kun je de zithoogte later verhogen met een toiletverhoger. In de vergelijking hangtoilet vs staand toilet zetten we de verschillen op een rij.

Let op:

• Zijwaartse overstap: voor rolstoelgebruikers is de vrije ruimte naast het toilet belangrijker dan de ruimte ervoor.
• Beugels: een opklapbare beugel aan de overstapzijde en een vaste beugel aan de wandzijde zijn gangbaar. Laat de wand of voorwand vooraf verstevigen.
• Bedieningsplaat: plaats de bedieningsplaat binnen bereik vanuit zittende positie, of kies een contactloze of op afstand bedienbare variant.
• Douchewc: een douchewc reinigt met water en droogt met warme lucht. Voor mensen die moeite hebben met het afvegen kan dat een grote stap naar zelfstandigheid zijn. Lees douchewc kiezen en douchewc vs bidet.

Wastafel, spiegel en opbergen

• Onderrijdbare wastafel: zonder kast eronder, met een vlakke of designsifon die tegen de wand ligt, zodat er beenruimte is voor iemand in een rolstoel.
• Hoogte: stem de hoogte af op de gebruiker. Er bestaan ook in hoogte verstelbare wastafels voor situaties waarin zowel staande als zittende gebruikers de wastafel delen.
• Kraan: een eengreepsmengkraan met lange hendel of een sensorkraan is makkelijker te bedienen dan een kraan met kleine knoppen.
• Spiegel: een spiegel die tot vlak boven de wastafel doorloopt, of een kantelbare spiegel, is ook vanuit zittende positie bruikbaar. Een spiegelkast hangt vaak te hoog.
• Opbergen binnen bereik: lades onder handbereik en geen planken op grote hoogte.

Deur, verlichting en contrast

• Deur: een deur die naar buiten draait of een schuifdeur voorkomt dat iemand die in de badkamer is gevallen de deur blokkeert. Houd de vrije doorgang ruim, bij voorkeur volgens de RVO-maat van minstens 0,88 meter met deur.
• Slot: kies een slot dat van buitenaf te openen is.
• Verlichting: goede, schaduwarme verlichting en een nachtlampje verminderen het valrisico.
• Contrast: een donkere toiletbril op een lichte pot, of beugels in een contrasterende kleur, helpen mensen met een visuele beperking.

Ruimte voor een helper

Wie hulp krijgt van een mantelzorger of thuiszorgmedewerker, heeft niet alleen ruimte voor zichzelf nodig, maar ook voor de helper. Denk aan:

• Aan beide zijden bereikbaar: als hulp bij het toilet nodig is, is het prettig als een helper aan de zijkant kan staan. De vrije ruimte van 1,2 x 1,2 meter naast de pot helpt daarbij.
• Een douchezone zonder vaste wanden: een helper moet erbij kunnen zonder zelf nat te worden. Een doucheafscheiding die volledig wegklapt of een douchegordijn is in een zorgsituatie vaak praktischer dan een vaste glazen wand.
• Handdouche met lange slang: zo kan de helper de straal richten zonder de gebruiker te verplaatsen.
• Opbergruimte voor hulpmiddelen: een douchestoel, handdoeken en verzorgingsproducten moeten binnen handbereik liggen, maar niet in de looproute staan.

Laat bij een concrete zorgvraag een ergotherapeut meekijken. Die kijkt naar de persoon en de manier van verplaatsen, en kan beter inschatten welke hoogte en welke beugels nodig zijn dan een algemene richtlijn.

Kleine aanpassingen in een bestaande badkamer

Niet elke situatie vraagt om een complete verbouwing. Een paar aanpassingen met relatief weinig breekwerk:

• Douchebak vervangen door een drempelloze oplossing: soms kan een lage douchevloer of een vloer met douchedrain in de bestaande ruimte worden gemaakt. Dit hangt af van de vloeropbouw en de hoogte van de afvoer.
• Bad eruit, douche erin: een bad is voor veel mensen met een beperking lastig te gebruiken. Vervanging door een inloopdouche maakt de badkamer direct toegankelijker.
• Thermostaatkraan en glijstang: een opbouwthermostaat vervangen is een kleine klus met veel effect op veiligheid en gebruiksgemak.
• Beugels en douchezitje: mits de wand stevig genoeg is.
• Toiletverhoger of hoger hangtoilet: een eenvoudige verhoging kan het opstaan al aanzienlijk makkelijker maken.

Financiering: de Wmo

Heb je door een beperking of ziekte een aanpassing nodig, dan kan de gemeente via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) bijdragen. Volgens de Rijksoverheid kan een woningaanpassing vergoed worden vanuit de Wmo of, afhankelijk van de zorg, de Wet langdurige zorg (Wlz). Je meldt je bij het Wmo-loket of het sociaal wijkteam van je gemeente. Soms geldt een eigen bijdrage, en sommige gemeenten bieden in plaats van een dure aanpassing een verhuisvergoeding. Gemeenten maken eigen afspraken, dus informeer vooraf en begin niet met verbouwen voordat er een besluit is.

Stappenplan

1. Bepaal het niveau: levensloopbestendig, zorggeschikt of rolstoelgeschikt. 2. Meet de ruimte en doorgangen: draairuimte, ruimte naast het toilet, deurbreedte. 3. Neem bij een zorgvraag contact op met de gemeente: vraag naar de Wmo-procedure voordat je bestelt. 4. Laat een ergotherapeut meekijken: die adviseert over hoogtes, beugels en hulpmiddelen op basis van de persoon. 5. Ontwerp drempelvrij: inloopdouche, afschot, antislip, geen opstaande randen. 6. Verstevig wanden: voor beugels, douchezitje en eventueel een verstelbare wastafel. 7. Kies bedienbaar sanitair: thermostaat, glijstang, hangtoilet op hoogte, onderrijdbare wastafel.

Checklist

• Vrije draairuimte van minstens 1,5 x 1,5 meter.
• Vrije ruimte van 1,2 x 1,2 meter naast het toilet (bij rolstoelgebruik).
• Doorgang met deur minstens 0,88 meter vrij.
• Geen drempels, behalve het afschot naar de afvoer.
• Thermostaatkraan met 38 °C-stop.
• Verstevigde wanden voor beugels en zitje.
• Onderrijdbare wastafel en bereikbare bediening.

Veelgemaakte fouten

• Te kleine draairuimte: een mooie badkamer waar een rolstoel niet kan keren, is niet toegankelijk.
• Een douchedrempel 'van maar een paar centimeter': ook een lage rand is een obstakel voor een douchestoel of rollator.
• Geen versteviging: beugels in gipsplaat of een dunne tegelwand bieden geen houvast.
• Een deur die naar binnen draait: bij een val kan de deur geblokkeerd raken.
• Te snel bestellen: wie op een Wmo-vergoeding rekent, moet eerst het besluit van de gemeente afwachten.
• Alleen voor nu bouwen: wie bij de verbouwing niet vooruitdenkt, betaalt later dubbel.

Voor een compacte badkamer vind je tips in kleine badkamer inrichten. Het totale verbouwtraject staat in badkamer verbouwen.